Πυργί Χίου
Λίγα μέτρα προς τα δυτικά αυτής της εκκλησίας στην οποία βρίσκονται τα αρχιτεκτονικά μέλη, υπάρχουν εκτός αγρού διάφοροι λίθοι μεγάλοι, που επιτρέπουν την υπόθεση ότι πρόκειται για αρχαία περίβολο. Αυτές είναι και μέχρι σήμερα οι κύριες έξοδοι από το χωριό.Η έκταση του χωριού πριν από το 1821 περιοριζόταν μόνο εντός των τειχών. Στη θέση αυτή γίνονταν επανειλημμένα ανασκαφές και η τελευταία το 1934 από το Χιώτη αρχαιολόγο Κ.
Ο πύργος χτίστηκε επί των Γενουατών αλλά οι οροφές και η νότια πλευρά καταστράφηκαν από το χρόνο. Γεωργίου.
Καμιά οροφή δεν διατηρείται. Η συγκέντρωση όλων των συνοικισμών έγινε πιθανότατα πριν τον 13ο αιώνα και αυτό έγινε για την ασφάλεια των κατοίκων.
Φαίνεται ότι και στις άλλες δύο γωνίες υπήρχαν τέτοιοι πυργίσκοι οι οποίοι καταστράφηκαν. Οι δρόμοι είναι γραφικότατοι, καθώς τα σπίτια συνδέονται με τα απέναντι με αψίδες (δοξαράδες). Έχει μεγάλη τετραγωνική πλατεία (λιβάδι) στην οποία γίνονται τα πανηγύρια του χωριού και πολλούς ναούς, από τους οποίους ξεχωρίζει ο ναός της Κοίμησης της Θεοτόκου που εορτάζεται στις 15 Αυγούστου, στο πανηγύρι της οποίας έρχονται πάρα πολλοί επισκέπτες από τη Χίο και την Αθήνα για να θαυμάσουν τον Πυργούσικο χορό ο οποίος είναι ιδιόμορφος, γρήγορος και ορμητικός και αποτελείται από βηματισμούς μικρούς και γρήγορους προς τα εμπρός, προς τα πίσω και προς τα πλάγια.
Το χαραγμένο παίρνει σκούρο χρώμα και τότε παρουσιάζεται μια παράξενη ποιότητα απαλού ανάγλυφου. Το χωριό έχει μεσαιωνική όψη. Στα Δότια βρέθηκαν τάφοι και μια αρχαία μαρμάρινη κεφαλή. Στο Αγ.
Η μια ανατολικά (κάτω πόρτα) και η άλλη δυτικά (πάνω πόρτα). Είναι πλουσιότατο και σπουδαιότατο από λαογραφικής, αρχαιολογικής και γλωσσικής άποψης.
Προς τα δυτικά του χωριού είκοσι λεπτά της ώρας στο δρόμο προς Φανά, βρίσκονται αθρόα λείψανα μεσαιωνικού συνοικισμού που ονομάζεται Θόλος από κάποιο κτίριο που βρίσκεται κοντά στη βρύση του Μαναγρού. Με τον τρόπο αυτό φαίνεται ότι οι γενουάτες φρόντιζαν για την αύξηση του πληθυσμού της Χίου τον οποίο είχαν εκμηδενίσει με τα χέρια τους.
Εξωτερικά αυτού υπάρχουν δρόμοι που σχηματίζουν δύο ομόκεντρα τετράγωνα με κέντρο τον πύργο. Δυστυχώς όμως κατεδαφίστηκαν προ 25ετείας (1938) αφού χαρακτηρίστηκαν από μηχανικούς ως ετοιμόρροπες. Εξωτερικά το χωριό περιβαλλόταν από ψηλό τείχος.
Επειδή ελάχιστα πλήγηκε από τον σεισμό του 1881 διατηρεί και εσωτερικά τη μεσαιωνική του όψη. Χορεύεται από τρεις χορευτές , δύο άντρες και μια γυναίκα στη μέση η οποία κρατιέται «αγκαζέ» από τους δύο καβαλιέρους από τη μια και την άλλη πλευρά. Το Πυργί ονομάστηκε έτσι από το μεγάλο και ψηλό πύργο του, γύρω από τον οποίο χτίστηκε το σημερινό χωριό από πολλούς μικρούς και μεγάλους οικισμούς. Οι οικισμοί αυτοί ήταν: Το χωριό έχει πολλούς και εύφορους κάμπους και παράγει μαστίχα, λάδι, αμύγδαλα Δημητριακά και όσπρια παλιότερα καπνό και βαμβάκι από το οποίο κατασκευάζονταν τα ρούχα των Πυργούσων και τα ανδρικά και τα γυναικεία.
Ελάχιστοι την φορούν ακόμη. Όταν ενωθούν περνούν ένα τρίτο επίχρισμα (ασβέστη) στον οποίο όταν είναι φρέσκος χαράζουν με το διαβήτη και το χάρακα τα σχέδια.
Το εσωτερικό του πύργου ο χώρος που περικλείεται από το τετράγωνο του τείχους και οι δύο κυκλικοί πυργίσκοι πουλήθηκαν πριν από πολλά χρόνια σε ιδιώτες οι οποίοι έχτισαν σπίτια. Bρίσκεται στην ανατολικό-μεσημβρινή πλευρά του λόφου Πατέλλα, είναι ωοειδές, περιβαλλόμενο από μεσαιωνικό περίβολο, ο οποίος αποτελεί τον εξωτερικό τοίχο των ακραίων σπιτιών του.
Υπήρχαν δε δύο μόνο έξοδοι από αυτό που έκλειναν με σιδερένιες πύλες. Τα ξυστά αρχίζουν πάντα σχεδόν από τα μισά της πόρτας και σε άλλα σε άλλα πάνω από την πόρτα.
Οι δρόμοι είναι στενοί, τα σπίτια ψηλά, διώροφα και τριώροφα τα περισσότερα και συνεχόμενα μεταξύ τους κατά μήκος των δρόμων, κατά την αρχαία εποχή αρκετά σπίτια είχαν πυραμοειδή στέγη (τραβάκα). Κουρουνώτη) και σε άλλα σημεία γύρω από το ιερό.
Εκτός των τοιχογραφιών σώζονται και μερικές αναμνηστικές επιγραφές. Δυτικά του χωριού και σε απόσταση 6 χιλιομέτρων βρίσκονται τα αρχαία ερείπια του ναού του Φαναίου Απόλλωνος. Σε ένα από τους ερειπωμένους ναΐσκους που βρίσκονται στον Μαναγρό, που είναι της Παναγιάς των Εισοδίων, υπάρχουν εντοιχισμένα πάρα πολλά αρχιτεκτονικά κομμάτια, κοσμήματα ή στολίδια προερχόμενα κυρίως από ένα μετρίου μεγέθους ιωνικό κτίριο, το οποίο αποτελούσε θαυμάσιο υπόδειγμα, πλούσια διακοσμημένου αρχαϊκού μικρασιατικού ναού.
Κατά την απογραφή του 2001 έχει 1.044 κατοίκους, οι οποίοι ξεχωρίζουν από τους άλλους κατοίκους της Χίου για την εμμονή τους στα πατροπαράδοτα ήθη και έθιμα. Έχει μεγάλη λαογραφική σημασία γιατί είναι το μόνο χωριό στη Χίο το οποίο διατηρεί εν μέρει την παλιά τοπική φορεσιά και πολλά ήθη και έθιμα ιδιόμορφα και πολύ αξιοπερίεργα. Οι ηλικιωμένες γυναίκες διατηρούν την παλιά τοπική φορεσιά που αποτελείται από φόρεμα πτυχωτό που ονομάζεται πρηστίδα με περιστήθιο επίσης πτυχωτό, από τα μπουστομάνικα (μανίκια τα οποία έχουν ιδιόμορφα κεντήματα) και από το επίσης κεντητό στηθόπανο (γεμενί) και τον ιδιότυπο κεφαλόδεσμο (σαρίκι ή μαντήλι) με διάφορα κεντήματα και κοσμήματα (καρκαβελόνους). Η φορεσιά των ανδρών αποτελείται από μακρύ λευκό ένδυμα (ποδιά) ανοικτό στα πλάγια από τη μέση και κάτω και παντελόνι πτυχούμενο στους αστραγάλους σαν φυσαρμόνικα. από το Πυργί με ναό του Αγ.
Το Πυργί συναγωνίζεται και η Βολισσός η οποία μαζί με το Πυργί ήταν ανεξάρτητες εκκλησιαστικά από την υπόλοιπη Χίο και ως προς το πλήθος και ως προς τη σπουδαιότητα των εκκλησιών. Τα σχέδια τους αποτελούνται από τετράγωνα, ρόμβους, τρίγωνα, πολλά απ’ αυτά έχουν μπουκέτα σε βάζο, πελαργούς, κλαδιά δέντρων, φύλλα στενόμακρα κλπ.
Η εκκλησία του Πυργίου ήταν ανεξάρτητη και ήταν άλλοτε όπως και η Βολισσός έδρα επισκόπου. Πολύ αργότερα επεκτάθηκε και έξω από αυτά προς την ανατολική και δυτική κατεύθυνση. Το Πυργί έχει τις περισσότερες εκκλησίες από κάθε άλλο χωριό της Χίου, συναγωνιζόμενο ως προς το πλήθος των εκκλησιών και αυτή ακόμα την πρωτεύουσα.
Η ύπαρξη της μικρής αυτής εκκλησίας στο μέρος όπου βρίσκεται μαρτυρεί ότι το χωριό δεν συγκροτήθηκε πρώτα από τους γενουάτες αλλά ότι στο υπάρχον ήδη χωριό συγχωνεύτηκαν με τη μορφή οικισμών οι άλλες εγκαταστάσεις των ξένων της υπαίθρου, τους οποίους περιέλαβαν οι γενουάτες στο νέο ισχυρό τείχος για λόγους ασφαλείας για όσο χρόνο οχύρωναν και τα υπόλοιπα Μαστιχοχώρια. Το επίχρισμα αυτό με τα διάφορα σχέδια λέγεται στη γλώσσα του χωριού «ξυστά».
Εσωτερικά του τετράγωνου τείχους υπήρχε και υπάρχει πηγάδι. Κατά τις ανασκαφές αυτές αποκαλύφθηκε μέρος των θεμελίων του ναού θραύσματα κιόνων Ιωνικού ρυθμού, αγγεία Ναυκρατικά, αγαλματίδιο επίχρυσο και άλλα κομψοτεχνήματα που φυλάσσονται στο Χιακό μουσείο.
Σε ένα διπλανό αγρό βρέθηκε πλάκα πολύ μεγάλων διαστάσεων η οποία κάλυπτε κατά πάσα πιθανότητα τάφο. Λίθοι και πλάκες με ράμματα βρέθηκαν (αυτά πριν την ανασκαφή του Κ. Τις φορεσιές, ανδρικές και γυναικείες, ύφαιναν οι γυναίκες του χωριού. Τα σπίτια της πλατείας και κάποια άλλα μέσα στο χωριό έχουν εξωτερικά ασβεστώδες επίχρισμα περίεργο, με διάφορα γραμμικά εγχάρακτα σχέδια (ή στολίδια), τα οποία, κατ΄ άλλους μεν είναι ανατολίτικη τεχνοτροπία, κατ΄ άλλους δε Ιταλικής προελεύσεως (STUCCO).
Ως προς τον πλούτο των αρχιτεκτονικών κοσμημάτων μόνο με το θησαυρό των Σίφνιων των Δελφών και το Ερεχθείο μπορεί να συγκριθεί το ιωνικό κομψοτέχνημα που αποτελεί ο μικρός αυτός ναΐσκος ,αλλά είναι και πιο ιδιόρρυθμα από αυτά και έχουν ίσως μεγαλύτερη σπουδαιότητα για την ιστορία της ιωνικής τέχνης τα τεμάχια του ναού αυτού. Κοντά στην πλατεία είναι ο μικρός αλλά κομψός Βυζαντινός ναός των Αγίων Αποστόλων πλινθόκτιστος, τύπου Νέας Μονής, αλλά νεώτερος (ΙΓ΄ αιώνος)με άριστα διατηρημένες τοιχογραφίες. Οι τοιχογραφίες είναι πολύ αξιόλογες και αναπαραστούν σκηνές από την Παλαιά και Καινή Διαθήκη.
Ο πύργος του χωριού χτίστηκε την εποχή των Γενουατών περιβαλλόταν από ισχυρότατο τετραγωνικό τείχος στην ΝΑ και ΝΔ γωνία του οποίου υπάρχουν ακόμα από ένας ψηλός πυργίσκος (Πυργόπουλο). Κουρουνιώτη.
Συντεταγμένες: 38°13′N 25°59′E / 38.217, 25.983 Το Πυργί είναι το μεγαλύτερο από τα χωριά της Χίου. Ο Ιερώνυμος λέει ότι ο τάφος του Οινοπίωνα βρισκόταν στο ναό του Φαναίου Απόλλωνος.
Ο πύργος είναι τετράγωνος και οι τρεις από τις τέσσερις (εκτός από τη Νότια) πλευρές του διατηρούνται. Μετά χαράζουν τα σχέδια με το πιρούνι και μένει το άσπρο.
Μπορούμε να υποθέσουμε ότι ή στο Μαναγρό ή κάπου κοντά ήταν ο κομψότατος αυτός ναός και ίσως είναι ο ναός αυτός αφιερωμένος στο Διόνυσο και τον Ηρακλή, του οποίου βρέθηκαν διάφορες επιγραφές,, μία στην Ελάτα άλλη στη Καλαμωτή και Τρίτη στο Πυργί. Στην κορυφή υπήρχαν τριγωνικές επάλξεις οι οποίες ήταν το καλλιτεχνικό πράγματι κόσμημα όχι μόνο του πύργου αλλά και του χωριού.
Κοντά στο ναό σώζεται πύργος τετραγωνικός του οποίου οι πλευρές συγκλίνουν μέχρι το ? ή 1/5 του ολικού ύψους του και μετά ανεβαίνουν κατακόρυφα. Τα ξυστά γίνονται κατ΄ αρχή με ένα καλό επίχρισμα, μετά γίνεται ένα δεύτερο επίχρισμα από μαύρη άμμο την οποία φέρνουν από τη θάλασσα τα Μαύρα Λιλάδια ή Μαύρο Γιαλό.
Πολλοί λίθοι κατεργασμένοι από την ίδια ύλη είναι χτισμένοι στον πύργο των Δοτιών. . Γεώργιο Δοτίων υπάρχουν λίθοι πολλοί και μεγάλοι και κατάσπαρτοι σε μεγάλη απόσταση και κομμάτια κεράμων, λίθοι σκουρόχρωμοι τετράγωνοι και στα δυτικά του ναού υπήρχε κιονόκρανο ιωνικό (έλικες).
Διατηρούνται εν μέρει οι επάλξεις του και το εξωτερικό τείχος το οποίο τον περιέβαλλε και οι δύο κυκλικοί πυργίσκοι στα άκρα της ανατολικής πλευράς του τείχους ημικατεστραμμένοι. Η διασπορά των επιγραφών δεν έχει σημασία γιατί μπορεί και ο τόπος αυτός –όπως και το Φαναίο ιερό να χρησίμευαν για όλα τα διπλανά σα λατομείο ετοίμων μαρμάρων. Τα Δότια είναι ένας μεγάλος κάμπος του χωριού και απέχει γύρω στα 10 χιλ.
